یادداشتی در جامعه شناسی دورود
در رویکردهای جامعه شناختی یک محدوده جغرافیایی مشخص حداقل به دو شیوه می توان بدان پرداخت.
رویکرد نخستین، در نظر گرفتن مشخصات و خصوصیات جامعه بزرگتر از آن محدوده و حرکت از یک وضعیت تحلیلی کلی به مناطق و محدوده های بخشی است.
به نوعی بکارگیری تکنیک حرکت از کل به جزء.
که در این صورت می توان احوال و شاخصه های جامعه شناختی کشور عزیزمان ایران را بررسی و تحلیل نمود و از خصوصیات کلی به مباحث و محدوده های جزئی رسید.
اما رویکرد دوم، نگاه و روشی است که از درون بخش ها و محدوده های جزئی تر آغاز می شود و در سیر کلی قرار می گیرد تا به وضعیت بررسی کشوری می رسد.
گویی که خرده فرهنگ ها چون جویبارانی اند که به مرور و درنوردیدن زمان و جغرافیا به کشور دریا می رسند.
در این یادداشت ما رویکرد دومین را بنا بر ملاحظاتی برمی گزینیم.
فارغ از بحث جغرافیایی دورود، به چند عنصر اولیه و غالب در کلیت جامعه شناسی دورود بر می خوریم که به مواردی از آن اشاره می شود.
1- رشد پر شدت جمعیتی
دورود از آن دسته شهرهایی است که رشد جمعیتی پر شدتی داشته است که این مساله معلول این عوامل است:
- رشد جمعیتی به سبب رشد زاد و ولد و کاهش مرگ و میر
- مهاجرت جمعیت کشاورزان روستاهای اطراف
- یکجا نشینی جمعیت عشایری که در سال های دورتر طبیعت حوالی دورود ییلاق کوچ ایشان بوده است
- مهاجرت جمعیت خواستار کار به جهت رشد برخی صنایع بزرگ و مراکز خدماتی نظیر راه آهن، کارخانه سیمان، مجتمع صنایع دفاع، فولاد و چدن، بانک ها، دانشگاه آزاد و ....
2- معنویت گرایی
هر چند انتخاب و بر شماری و گزینش شاخص های معنویت گرایی به لحاظ یک مفهوم کاملا ارزشی-کیفیتی کار صعب و خطیری است اما بر اساس آمارهای نظیر رتبه نخست جمعیت نماز جمعه در غرب کشور، برگزاری جلسات مذهبی هیئات هفتگی زنان و مردان، تشکل حدود هشتصد هیات عزاداری در ایام محرم وصفر، تکریم و احیاء ایام فاطمیه، مساجد نسبتا پر رونق، دعوت اندیشمندا اسلامی و روحانیان متعدد، شاخص نسبت جمعیت طلاب و روحانیان به کل جمعیت شهرستان، تکریم . علاقمندی به سادات، وضعیت مناسب رفتارهای عمومی از جمله حجاب، روابط عاطفی فامیلی و خانوادگی بالنسبه مناسب، روحیه بسیار بالای دردمندی و عاطفه ورزی در مصائب درگذشتگان و ... .
البته علاوه بر موارد فوق موارد دیگری قابل برشماری است که در نوع خود قابلیت بررسی را خواهند داشت.
هر چند که در کنار موارد فوق که تجلیات معنویت گرایی محسوب می شوند آفات و به نوعی انحرافات جزئی و در برخی موارد افراط و تفریط هایی قابل بررسی اند که بنا بر اختصار این نوشتار از آنها صرفنظر می کنیم.
3- قوم گرایی
همچنانکه در بند یکم آمد مهاجرت و گسیل بخشی از مردم روستاهای اطراف و عشایر و افراد متقاضی کار علاوه بر مساله رشد جهشی جمعیتی موجب ترکیب متنوع و متکثری از اقوام و طوایف مختلف لر و بختیاری و اصطلاحا سیلاخوری گشته است.
هر چند به لحاظ تغییر نوع زندگی از روستایی و ایلی به شهری، کارکرد طوایف به طرز چشمگیری کاهش یافته است اما در مواردی چون انتخابات ها این موضوع بسیار چشمگیر می شود و حمایت های طایفه ای از موارد کاملا مشخص فراز یا فرود نامزدهای انتخاباتی بوده است.
برگزاری هفت انتخابات مجلس شورای اسلامی و سه انتخابات شوراهای شهر و روستا به خوبی بیانگر این مدعا ست.
برخوردها و نزاع های کاملا قومیتی که افراد درگیر به صرف هم طایفگی و نه حق و عدالت در مقابل یکدیگر صف بندی می کنند شاهد واضح دیگری بر این داعیه است.
4- تنوع قومیتی
علاوه بر فضای قومیتی در مطالب پیش گفته، حضور طوایف مختلف زیر شاخ های لر و بختیاری نوعی تنوع قومی را نشان می دهد که علاوه بر طوایف پیش گفته خانواده های بزرگ و کوچک بسیاری را می توان برشمرد که مزید بر این تنوع گشته اند.
5- چند پارگی فرهنگی
به لحاظ عدم رشد متوازن جمعیتی و حضور جمعیت مهاجر فراوان با فرهنگ ها، ادبیات، گویش و هنجارهای بعضا متنوع، وضعیت فرهنگ عمومی در این شهر چند پاره به نظر می رسد.
مثلا کافی است از محله انگشته به فاصله 10 دقیقه تا محله 45 متری (بلوار معلم) پیاده روی کنید تا دقیقا این موضوع را دریابید.
ما قطعا و یقینا در مقام ارزیابی و ارزش گذاری این قبیل موضوعات نیستیم اما در مقام توصیف فقط قصد واکاوی و تحلیل بهتر پدیده های جامعه شناختی دورود را داریم.
از همین روی است تفاوت محسوسی که در دیگر محلات این شهر عزیز است که اگر آشنا ی با این دیار باشید قطعا در ذهن خود چنین قیاس هایی را انجام داده اید.
6- شکاف طبقاتی
از خصوصیات بارز جوامع در حال توسعه "نهادینه شدن شکاف طبقاتی" است و بازتولید سیکل های فقیر- ثروتمند است.
اگر فقط و فقط سطح معیشتی و وضعیت رفاهی مردم را در سطح محلات این شهر شریف ملاک بگیریم مقایسه کنید وضعیت پشت خط بالای انگشته و قلعه ضرغام و محله صد و ده را با بلوار معلم و الغدیر و خیابان شریعتی.
متاسفانه در فضای اقتصاد سیاسی رانتی ایران و معضل ساختاری تورم و گرانی سالانه، کالاهایی نظیر زمین و مسکن که معمولا در اصطلاح علم اقتصاد کالاهای کم کشش یا حتی در مواردی بی کشش هستند به شدت افزایش قیمت داده و در کمتر زمانی صاحبان این املاک تبدیل به غول های ثروت شهر می شوند.
مسابقه کاملا نابرابری که از بیماری و مرض مزمن اقتصاد ایران، انگل وار، خون و پول می مکد.
کافی است که سری به دادگستری این شهر بزنید و از حجم انبوه و رو به تزاید "مساله اختلافات ملکی" مطلع شوید.
7- حاشیه نشینی
از عوارض مطالب پیشین و بروز مساله شکاف طبقاتی شکل گیری محلات به لحاظ اقتصادی کم ارزش تر (از نظر قیمت ملک) و حاشیه ای است.
هر چقدر از حاشیه به مرکز نزدیک می شویم این ارزش ملک است که به طرز شدیدی اوج می گیرد تا جایی که قیمت هر متر مربع برخی مغازه ها در خیابان شریعتی با مغازه های خیابان ولیعصر تهران هم آوردی می کنند.
8- تغلب جمعیتی جوان
آمارهای منتشر نشده سرشماری سال گذشته قطعا غالب بودن جمعیت جوان را در این شهر به خوبی اثبات می کنند.
کافی بعد از ظهر ها از میدان هفت تیر تا میدان امام رضا (علیه السلام) یک پیاده روی تفننی اما جامعه شناسانه داشته باشیم و آن وقت است جمعیت جوانان غیور این شهر را خواهیم دید که "سیل آسا" در ترددند و غالبا در حال گفتگو و مطایبه با دوستان خود اوقات را به فراغت! می گذرانند.
9- بیکاری فراگیر و صنعت نامتجانس
جمعیت جوان غالب، رشد جمعیتی، رشد کاهند سرمایه گذاری موثر در صنعت و کشاورزی و خدمات، همه و همه وضعیت نابسامان پدیده بیکاری را فراهم آورده اند که حقیقتا "جهاد مدیریتی" مدیران و برنامه ریزان و دلسوزان این شهر و استان است که خواهد توانست مشکل را حل نماید.
صنعت شکل گرفته در این شهر نیز کاملا نامتجانس است، از سویی کارخانه سیمان این شهر با آلودگی شدید و آلاینده غیر استاندارد و سرطان زا مردم را با بیمار های عدیده جسمی و فراگیر روبرو نموده است و از سوی دیگر مجموعه فولاد و چدن که از اقمار و زیر شاخه های این کارخانه محسوب می شود با هفت برابر زیان انباشته به نسبت سرمایه روبرو است.
صنایع دفاع دورود نیز کمترین هم پوشانی را با صنعتگران و صنایع موجود در این شهر را دارد.
"خوشه های صنعتی" موضوع کاملا علمی و دقیق است که هرگز در انسجام و تثبیت و استقرار وضعیت صنعتی این شهر در نظر گرفته نشده است و نمایندگان گذشته و فعلی و حتی مدیران اجرایی تا جایی که نگارنده پیگیری نموده است هیچ برنامه و طرح مشخصی در این زمینه ندارند، شاید برخی از ایشان اصلا به آن هنوز فکر هم نکرده باشند چه رسد به تدبیر طرح برنامه.
مثلا دورود با دارا بودن بیش از یکصد واحد سنگبری، هنوز یک واحد تولید کننده ماشین آلات صنعتی و مرکزی برای پشتیبانی دانش فنی این واحد های صنعتی در آن راه اندازی نشده است.
هم چنان است در صنعت سیمان و معادن و ... .
نکته پایانی
دورود جامعه ای معنوی- مذهبی، متکثر، قومی، جوان و نا متجانس به لحاظ صنعتی و دردمند از پدیده بیکاری و آلاینده های سرطان زای صنعتی است اما دورود شهری صمیمی و با صفا است و خاک او دامن گیر است و پر مهر.
برای آبادانی و تعالی او نه اینکه تلاش، نه اینکه کوشش، بلکه باید "جهاد" کرد، همین!
